Podkarpackie atrakcje

Walory przyrodniczo-krajobrazowe, zabytki wiekowych miast: Przemyśla, Sanoka, Jarosławia czy Krosna, staropolska gościnność mieszkańców – przyciągają licznych turystów nie tylko z kraju, ale i z zagranicy. Przez wieki był to obszar spotkań wielu narodów, kultur i religii. Stąd wywodzi się niepowtarzalny klimat i różnorodność dziedzictwa kulturowego. Kościoły, cerkwie i synagogi, pałace, zamki i dwory, zabytkowe zespoły urbanistyczne świadczą o niepowtarzalnym bogactwie architektury.

LISTA UNESCO

Blizne – gotycki kościół drewniany o charakterze obronnym
Drewniany gotycki kościół pw. Wszystkich Świętych w Bliznem został wzniesiony ok. poł. XV w. Świątynia wraz z zespołem plebańskim z XVII–XIX w. to jeden z najstarszych obiektów drewnianej architektury sakralnej w Polsce.

Kościół w Bliznem, fot. T. Trulka

Chotyniec – cerkiew drewniana z 1615 r. z cennym ikonostasem
Greckokatolicka cerkiew pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy to przykład XVII-wiecznego, drewnianego budownictwa świątynnego. Wyróżnia się oryginalną bryłą i harmonijną budową. We wnętrzu można podziwiać polichromię figuralno-ornamentalną z 1735 i 1772 r. z malowidłem Sądu Ostatecznego.

Cerkiew w Chotyńcu, fot. AdobeStock

Haczów – największy gotycki drewniany kościół w Europie z 1. poł. XV w.
Kościół w Haczowie jest największym drewnianym kościołem konstrukcji zrębowej w Europie i najstarszym tego typu obiektem w Polsce. Świątynia została wzniesiona w 1. poł. XV w. w stylu gotyckim. W czasie najazdu tatarskiego, w 1624 r., kościół uległ zniszczeniu. Podczas remontu i rozbudowy wzniesiono wieżę i dodano podcienia (tzw. „soboty”). Wnętrze kościoła zdobi monumentalna polichromia z 1494 r. (prawdopodobnie najstarsza polichromia tego typu w Europie) oraz późniejsza z ok. 1864 r.

Radruż – obronny zespół cerkiewny z XVI w.
W skład XVI-wiecznego zespołu w Radrużu wchodzi: drewniana świątynia w późnogotyckim stylu pw. św. araskewy z XVII wiecznym ikonostasem oraz zachowaną polichromią figuralno-ornamentalną, wysoka wieża – dzwonnica, kamienny mur z dwiema bramami oraz kostnica z XIX w. (tzw. dom diaka). Świątynię otaczają pozostałości cmentarza przycerkiewnego, a tuż za murem znajdują się dwa cmentarze parafialne z kamieniarką bruśnieńską.

Ikonostas w świątyni w Radrużu, fot. T. Trulka

Smolnik – drewniana cerkiew typu bojkowskiego z 1791 r.
Dawna cerkiew św. Michała Archanioła (pierwotnie prawosławna, potem unicka, obecnie kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) wzniesiona końcem XVIII w. to jedyna w Bieszczadach i jedna z trzech zachowanych w Polsce świątyń archaicznego budownictwa w tzw. stylu bojkowskim.

Turzańsk – cerkiew z pocz. XIX w.
Cerkiew pw. św. Michała Archanioła w Turzańsku, wzniesiona w latach 1801–1803, to przykład unikalnego cerkiewnego budownictwa drewnianego obszaru pogranicza łemkowsko-bojkowskiego. Jest to zbudowana na planie krzyża, pięciokopułowa świątynia bezwieżowa.

ZAMKI I PAŁACE

Baranów Sandomierski – zespół zamkowo-parkowy z lat 1591–1606
Zamek w Baranowie Sandomierskim, zwany „małym Wawelem” to perła polskiej architektury XVI w. Zbudowany jest na planie prostokąta, w jego narożach znajdują się cylindryczne baszty, a schody prowadzą na piękny dziedziniec. W kilku komnatach zorganizowano wystawy.

Zamek w Baranowie Sandomierskim, fot. AdobeStock

Krasiczyn – jeden z najpiękniejszych zamków renesansowych w Polsce
Zamek w Krasiczynie jest jednym z piękniejszych przykładów architektury późnego renesansu w Polsce. Budowę zamku rozpoczął pod koniec XVI w. kasztelan przemyski Stanisław Krasicki. Jego syn, Marcin Krasicki, przekształcił zamek obronny we wspaniałą rezydencję. Zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne ściany budowli pokrywa niezwykła dekoracja sgraffitowa (rzeźbiona w tynku).

Dziedziniec zamku w Krasiczynie, fot. AdobeStock

Łańcut – zespół zamkowo-parkowy rodów Lubomirskich i Potockich
Zamek w Łańcucie jest jedną z najcenniejszych rezydencji arystokratycznych w Polsce. Wzniesiony został na polecenie Stanisława Lubomirskiego w latach 1629–1641. W skład kompleksu wchodzą m.in.: zamek ze znakomitymi wnętrzami mieszkalnymi, powozownia z niezwykle cenną kolekcją pojazdów konnych, tzw. „składnica ikon” z bogatym zbiorem sztuki cerkiewnej. Zamek otacza stary, malowniczy park w stylu angielskim.

Narol – pałac Łosiów z XVIII w.
Pałac Łosiów w Narolu wzniesiony został przez hr. Antoniego Feliksa Łosia w latach 1776–1781. Jest to budowla w stylu barokowym, na rzucie podkowy – herbowego znaku Łosiów. Aktualnie obiekt jest w rękach prywatnych. Można go zwiedzać.

Pałac w Narolu, fot. T. Trulka

Odrzykoń – ruiny XVI-wiecznego Zamku Kamienieckiego
W Odrzykoniu, na kamiennym wzgórzu górującym nad doliną Wisłoka, znajdują się ruiny XVI- wiecznego zamku Kamieniec, którego początki sięgają 1348 r., czyli czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Dzieje zamku były inspiracją utworów literackich, m.in. Zemsty Aleksandra Fredry. W ruinach mieści się Muzeum Zamkowe, sala tortur oraz Pracownia Ceramiki Zamkowej.

Przecław – zespół pałacowo-parkowy Rejów
Początek budynku, to dwór obronny z XVI w., zbudowany przez Mikołaja Ligęzę, rozbudowany przez Koniecpolskich. Od 1667 r. właścicielem stał się Władysław Rej, potomek Mikołaja Reja z Nagłowic. Kilkakrotnie przebudowywany, w XIX w. nadano mu charakter neogotyckiej rezydencji pałacowej, otoczonej parkiem. Obecnie znajdują się tu hotel i restauracja.

Rzeszów – zamek Lubomirskich
Budowę zamku w Rzeszowie rozpoczął w XVII w. Mikołaj Spytek Ligęza. Kolejni właściciele – Lubomirscy, kontynuowali jego rozbudowę. Powstała wtedy nowoczesna jak na owe czasy forma palazzo in fortezza. Obecnie zamek jest siedzibą rzeszowskiego Sądu Okręgowego.

Sieniawa – Pałac Czartoryskich
Pałac w Sieniawie powstanie i rozwój zawdzięcza dwóm wielkim rodom magnackim, wpisanym na stałe w dzieje polskiej historii: Sieniawskim i Czartoryskim. Wzniesiony został przez hetmana wielkiego koronnego – Adama Mikołaja Sieniawskiego – w 1. poł. XVIII w. Później – w XIX w. – kompleks pałacowo-parkowy rozbudowywali Czartoryscy. Obecnie w pałacu mieści się stylowy hotel z restauracją.

Sobień – ruiny zamku Kmitów z XIV w.
Sobień to nazwa wzniesienia (451 m n.p.m.) z ruinami zamku. Zamek murowany zawdzięczamy prawdopodobnie królowi Kazimierzowi Wielkiemu. Tu Władysław Jagiełło urządził w 1417 r. przyjęcie weselne po ślubie z Elżbietą z Pileckich Granowską, który odbył się w Sanoku. Obecnie na ruinach zamku znajduje się platforma widokowa.

Stalowa Wola (dz. Rozwadów) – pałacyk Lubomirskich z XVIII w.
Pałac rodziny Lubomirskich został wzniesiony w latach 1782–1786, według kanonów modnego ówcześnie neoklasycyzmu. Od 1. poł. XVIII w. do wybuchu II wojny światowej Rozwadów był siedzibą rodową książąt Lubomirskich. Obecnie służy jako siedziba prężnie działającego Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli.

Tarnobrzeg – zespół pałacowo-parkowy Tarnowskich z XIV w.
Zespół pałacowo-parkowy Tarnowskich w Dzikowie tworzą: zamek z XIV w., pawilon ogrodowy, ujeżdżalnia koni, powozownia oraz kuchnie zamkowe. Po pożarze w 1927 r. zamek odbudowano w stylu wczesnego baroku. Obecnie obiekt jest siedzibą Muzeum Historycznego Miasta Tarnobrzeg. Otoczony jest parkiem, w którym rośnie wiele egzotycznych gatunków drzew i roślin.

Zarzecze – pałac Dzieduszyckich, XIX-wieczny park romantyczny
Pałac Dzieduszyckich wzniesiony został w latach 1817–1819 z inicjatywy Magdaleny z Dzieduszyckich i jej męża – Ignacego Morskiego. Jest to klasycystyczna budowla dotknięta wpływami romantyzmu, o nietypowym kształcie i dekoracji. Wraz z rozległym parkiem w stylu angielskim stanowi jedną z ciekawszych rezydencji arystokratycznych w regionie.

PRZYRODA

Bieszczadzki Park Narodowy – połoniny i „kraina dolin”
Bieszczadzki Park Narodowy istnieje od 1973 r., a jego symbolem jest ryś. Zasięgiem obejmuje najwyższe wzniesienia polskiej części Bieszczadów. Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu parku są połoniny: Wetlińska, Caryńska, Wielka Rawka, Bukowe Berdo, Halicz, Rozsypaniec, Szeroki Wierch, Tarnica. Celem ochrony Parku jest również zachowanie malowniczych terenów po dawnych wsiach, zwanych „krainą dolin”.

Bieszczadzkie krajobrazy, fot. AdobeStock

Bolestraszyce – arboretum
W ogrodzie zgromadzono liczne gatunki drzew, krzewów i krzewinek. Najokazalsze zachowane kasztanowce i modrzewie mają nawet 70 lat. Na terenie ogrodu znajduje się XIX-wieczny fort Twierdzy Przemyśl, a także Muzeum Przyrodnicze oraz Ogród Sensualny.

Krempna – Ośrodek Edukacyjno-Muzealny im. Jana Szafrańskiego
Ośrodek zwany jest także Muzeum Przyrodniczym Magurskiego Parku Narodowego (MPN). Głównym punktem w programie zwiedzania jest multimedialny spektakl przyrodniczy. Warto wsłuchać się w odgłosy karpackiej puszczy. Znajdują się tu również specjalnie skonstruowane czatownie, w których wyświetlane są filmy z fotopułapek. Ekspozycje rozlokowano na trzech piętrach, które łączy naturalnych rozmiarów model drzewa.

Nowosiółki – Muzeum Przyrodniczo-Łowieckie „Knieja”
Niewielka wieś na trasie Lesko–Baligród, której początki sięgają XVI w. Znajduje się tu prywatne muzeum z bogatą i atrakcyjną ekspozycją bieszczadzkiej flory i fauny.

Rezerwat Prządki – Czarnorzeki – grupa piaskowcowych ostańców skalnych
Rezerwat obejmuje grupę ostańców skalnych ukształtowanych pod wpływem erozji, zbudowanych z gruboziarnistego piaskowca o oryginalnych kształtach, osiągających wysokość nawet ponad 20 m.

Pokazy astronomiczne w Parku Gwiezdnego Nieba „Bieszczady”
Chcąc się przekonać o wyjątkowości bieszczadzkiego nieba, warto się udać do Tarnawy Niżnej. Tam bowiem powstał specjalny obiekt do obserwacji gwiezdnego nieba, w którym odbywają się profesjonalne pokazy astronomiczne. Ciekawą ofertę dla fanów astronomii posiada także gospodarstwo astroturystyczne Gwiezdne Dolistowie w Dwerniku. Niewielkie obserwatorium astronomiczne znajduje się przy Chacie Socjologa w Paśmie Otrytu. Inne popularne miejsca obserwacji nocnego nieba to wzgórze Kaczmarewki koło Lutowisk, Przełęcz Wyżnia oraz na Przysłupiu Caryńskim obok schroniska Koliba.

Zdjęcia nocne z Tarnawy Niżnej (plenerowe obserwatorium „Ryś” w BdPN), fot. Pavol Duris

UROK MIAST I MIASTECZEK

Dukla – zabudowa wraz z kościołem parafialnym – perłą rokokowego wystroju
Dukla to małe miasteczko z XIV w., u podnóża góry Cergowej. W centrum miasta doskonale zachował się dawny układ urbanistyczny oraz ratusz zbudowany na pocz. XVII w., przebudowany w 2. poł. XIX w. Wyjątkowym zabytkiem jest kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny z połowy XVIII w.

Jarosław – miasto styku trzech wyznań i kultur: polskiej, ruskiej i żydowskiej
Jedno z najstarszych miast na Podkarpaciu. Przez wieki współistniały tutaj trzy wyznania i kultury: polska, ruska (ukraińska) i żydowska, o których świadczą przede wszystkim świątynie: Duża i Mała Synagoga, greckokatolicka cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Świątynie katolickie to m.in.: Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej, Kolegiata pw. Bożego Ciała (drzwi wejściowe zawierają sceny z historii Polski i Jarosławia), Opactwo Benedyktynek. Pamiątką po odbywających się tutaj słynnych „jarosławskich jarmarkach”, jest zabudowa rynku z ratuszem i podcieniowymi kamienicami (m.in. renesansowa Kamienica Orsettich). W Jarosławiu można zwiedzać ciekawie urządzone dwie trasy podziemne.

Jaśliska – zespół zabudowy drewnianej z ciekawym rynkiem
Jaśliska, lokowane ok. 1366 r., początkowo otrzymało nazwę Hohenstadt. W 1434 r., już pod nazwą Jaśliska, miasto przeszło na własność biskupów przemyskich. Szybki rozwój zawdzięczało położeniu na szlaku handlowym wiodącym na Węgry. Miasto od połowy XVIII w. traciło na znaczeniu, co doprowadziło do utraty praw miejskich. Najstarsze domy z połowy XIX w. zachowały się w zachodniej części rynku. Są to drewniane budynki parterowe, o konstrukcji zrębowej lub zrębowo-przysłupowej, ustawione szczytem do placu. Pod zabudowaniami zachowały się XVI-wieczne piwnice, w których przechowywano wino węgierskie. Nieopodal rynku murowany kościół z XVIII w. – Sanktuarium Matki Bożej Królowej Nieba i Ziemi. Zabudowa miasta i jego okolice posłużyły jako plenery filmu Wino Truskawkowe.

Komańcza – wielowyznaniowa wieś łemkowska, miejsce internowania Prymasa Tysiąclecia
Duża wieś łemkowska na pograniczu Beskidu Niskiego i Bieszczadów, często nazywana bramą w Bieszczady. Funkcjonują tutaj parafie trzech wyznań chrześcijańskich, każda ze swoją świątynią.

Julin – pałacyk myśliwski Alfreda Potockiego
Pałacyk wzniesiony został w 1880 r. w stylu tyrolsko-szwajcarskim. Do dzisiaj zachowały się misternie rzeźbione, drewniane detale okalające okna, drzwi, balkony i fasady. Bogatego wystroju dopełniają: ozdobne stropy, piece i kominki, kute balustrady i szafy biblioteczne. W czasach świetności w pałacu i jego ogrodach organizowano efektowne polowania. Od 1996 r. zespół pozostaje w użytkowaniu Muzeum – Zamku w Łańcucie.

Pałacyk Myśliwski w Julinie, fot. UG w Rakszawie

Lubaczów – wielokulturowe miasto oraz Muzeum Kresów
Lubaczów to miasteczko bardzo interesujące pod względem kulturowym. Terytorium miasta przez lata zamieszkiwali: Polacy, Żydzi, Rusini i Niemcy. Doprowadziło to do powstania charakterystycznej dla Kresów mozaiki kulturowej. Obok greckokatolickiej cerkwi pw. św. Mikołaja, majestatycznie wznosi się Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej, przed wizerunkiem której śluby lwowskie składał król Jan Kazimierz. Pamiątki po ludności żydowskiej znajdziemy w zabudowie rynku i na kirkucie.

Pruchnik – rynek z drewnianą zabudową z charakterystycznymi podcieniami
Pruchnik wyróżnia się charakterystycznym, średniowiecznym układem przestrzennym rynku z domami podcieniowymi, ze swoistymi profilami i elementami dekoracyjnymi. Najstarsze domy pochodzą z XVIII w. Oryginalny układ urbanistyczny nadaje Pruchnikowi wygląd typowego galicyjskiego miasteczka.

Drewniana zabudowa w Pruchniku, fot. R. Trzmielewski

Przemyśl – zabytkowe miasto zwane „miastem świątyń”
Przemyśl, położony nad rzeką San, to jedno z najstarszych miast w Polsce, choć prawa miejskie otrzymał dopiero w 1320 r. Zachował układ urbanistyczny rynku, otoczonego kamienicami z XIX w., ze słynnym niedźwiadkiem (fontanną) – symbolem miasta. Nieopodal pomnik dzielnego wojaka Szwejka, bohatera powieści Jaroslava Haška. Nad zabudową miejską góruje XIV-wieczny zamek kazimierzowski z pozostałościami XI-wiecznej rotundy oraz palatium. Istotną rolę w zabudowie Przemyśla pełnią liczne świątynie m.in.: archikatedra rzymskokatolicka pw. Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela, archikatedra greckokatolicka pw. św. Jana Chrzciciela w dawnym kościele pojezuickim, kościół oo. Franciszkanów pw. św. Marii Magdaleny i MB Niepokalanej, kościół oo. Karmelitów pw. św. Teresy, kościół księży Salezjanów pw. św. Józefa Oblubieńca.

Zamek Kazimierzowski w Przemyślu, fot. © M. Konsek

Radymno – dawne wielokulturowe miasteczko kresowe
Nazwa miejscowości Radymno pochodzi od plemienia Radymiczan, zamieszkującego obecny teren miasta we wczesnym średniowieczu. Przez wieki mieszkali tu mieszkańcy pochodzenia polskiego, ruskiego i żydowskiego. Obecnie próżno szukać tu dawnej wielokulturowości: piękną, murowaną, pięciokopułową cerkiew greckokatolicką rozebrano w latach 70. XX w.; w synagodze z 1918 r. znajduje się sklep. Jedynie kościół pw. św. Wawrzyńca (XVII w.) przypomina, iż Radymno było jedną z siedzib biskupów przemyskich, którym m.in. zawdzięcza rozwój i ówczesny prestiż.

Rudnik nad Sanem – stolica wikliniarstwa
Miasto założono w 1552 r. Tradycje wikliniarskie są tu żywe do dzisiaj, a zainicjowała je rodzina Hompeschów. Wilhelm i Ferdynand założyli tu m.in. szkołę koszykarską. Uczyli się w niej okoliczni mieszkańcy. Znajduje się tu Centrum Wikliniarstwa z ekspozycją prac artystów wykorzystujących wiklinę jako podstawowy materiał twórczy (m.in. kolekcje mody wiklinowej). Centrum organizuje coroczną imprezę „Wiklina – Rudnik nad Sanem”. W miasteczku liczne plenerowe rzeźby z wikliny.

Rzeszów – pełna historycznych pamiątek „Stolica innowacji”
To miasto, gdzie historia przenika się z nowoczesnością. Okazały, warowny zamek Lubomirskich, sąsiaduje z nowoczesną fontanną multimedialną. Przy głównym deptaku, ulicy 3 Maja, popijarski konwent z XVII w., ale także niebanalny pomnik Tadeusza Nalepy - ojca polskiego bluesa. W sąsiedztwie bazyliki oo. Bernardynów, współczesne ogrody spacerowe. Rynek z ratuszem i odnowionymi kamieniczkami, udostępnia część swoich tajemnic w nowoczesnej Trasie Podziemnej. Jedna z dwóch żydowskich synagog to galeria sztuki współczesnej.

Ulanów – stolica polskiego flisactwa
Miasto Ulanów powstało w 1616 r. na terenie dużo starszej osady. Nadrzeczne położenie zdeterminowało jego funkcję. Od XVI aż do XX w. miasteczko było niekwestionowaną stolicą polskiego flisactwa. Stąd wywodzili się retmani i flisacy, obsługujący transport rzeczny na Sanie i Wiśle oraz innych polskich rzekach. Ulanowscy flisacy spławiali różne towary m.in. do Torunia i Gdańska. Ciekawostką jest, że po dopłynięciu do celu sprzedawali też swoje tratwy i do Ulanowa wracali na piechotę.

Spływ tratwami, fot. Bractwo Flisackie pw. św. Barbary w Ulanowie

Wielkie Oczy – kresowe miasteczko z mozaiką kultur
Wielkie Oczy to mała miejscowość położona przy wschodniej granicy Polski, pomiędzy Przemyślem a Lubaczowem. Jest jednym z nielicznych miejsc w Polsce o wyglądzie dawnego kresowego miasteczka. Korzenie osady sięgają przełomu XVI i XVII w. Do dziś zachowały się budynki świątyń, dające świadectwo barwnego tygla wielu narodowości na Kresach: cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy – obecnie remontowana, jedyna w kraju cerkiew wzniesiona w konstrukcji szachulcowej, synagoga – dziś siedziba biblioteki i niewielkiej Izby Pamięci, dawny klasztor i kościół Dominikanów – obecnie Sanktuarium MB Pocieszycielki Strapionych.

UZDROWISKA

Horyniec-Zdrój – słynny kresowy zdrój borowinowy
O właściwościach leczniczych bogactw naturalnych tej ziemi przekonał się podobno już król Jan III Sobieski z małżonką. Jedno z najlepszych złóż borowinowych w Europie oraz potencjał wodoleczniczy wypromował ród Ponińskich, po którym pozostały: pałac (obecnie siedziba sanatorium „Bajka”), budynek teatru i kaplicy dworskiej oraz mauzoleum rodowe na cmentarzu parafialnym.

Iwonicz-Zdrój – 400-letnie źródła lecznicze, XIX-wieczna zabudowa zdrojowa
Lecznicze właściwości wód iwonickich znano już w XVI w. Założycielami iwonickiego uzdrowiska była rodzina Załuskich, która w XIX w. rozpoczęła budowę łazienek i zakładu kąpielowego. Iwonicz słynie z XIX-wiecznej drewnianej zabudowy w stylu późnoklasycystycznym i szwajcarskim. Na szczególną uwagę zasługują: Bazar z wieżą zegarową, Stary Pałac, Stare Łazienki, Dom Zdrojowy.

Bazar w Iwoniczu-Zdroju, fot. P. Banaszkiewicz

Rymanów-Zdrój – beskidzkie uzdrowisko z „nadmorskim” klimatem
Miejscowość uzdrowiskowa, w której rodzina Potockich końcem XIX w. uruchomiła zakład zdrojowy. Pierwsze trzy zdroje mineralne nazwano: „Klaudia”, „Celestyna”, „Tytus”. Po II wojnie światowej w Rymanowie leczono głównie dzieci i młodzież (wysoka zawartość jodu w powietrzu), obecnie zwiększyła się ilość dorosłych kuracjuszy. Zachowało się kilka drewnianych obiektów, m.in. budynek pijalni wód.

Latoszyn
Latoszyn od wieków słynął ze znakomitych wód leczniczych wypływających u podnóża wzniesienia Palana Gera (315 m n.p.m.). W 2018 r. przystąpiono do reaktywacji uzdrowiska. Wybudowano pijalnię wód, tężnię, basen leczniczy, gabinety masażu, krioterapii i elektroterapii. Produkowane są tu także kosmetyki.

SKANSENY I MUZEA

Kolbuszowa – Muzeum Kultury Ludowej, Kultura Lasowiaków i Rzeszowiaków
Park Etnograficzny Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej obrazuje życie codzienne Lasowiaków i Rzeszowiaków z przełomu XIX i XX w.

Warsztaty garncarskie w skansenie w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej © fot. Zygmunt Czachor

Krosno – Muzeum Podkarpackie, największa kolekcja lamp naftowych w Europie
Muzeum posiada najliczniejszą kolekcję lamp naftowych w Europie, zgromadziło ok. 900 eksponatów z zakresu oświetlenia naftowego.

Markowa – Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów
Muzeum upamiętnia Polaków ratujących z narażeniem życia Żydów skazanych na zagładę. Zostało nazwane imieniem rodziny Ulmów – Józef Ulma, jego żona Wiktoria oraz ich szóstka dzieci zostali zamordowani przez niemieckich żandarmów 24 marca 1944 r., wraz z ośmioma Żydami, których ukrywali.

Muzeum w Markowej © fot. Z. Stadnik

Przemyśl – Muzeum Narodowe, Archidiecezjalne, Dzwonów i Fajek
Przemyśl w swojej ofercie turystycznej posiada kilka ciekawych obiektów muzealnych. Muzeum Narodowe – jedno z najstarszych muzeów w Polsce, prezentuje m.in. zbiory zawierające bogatą kolekcję sztuki religijnej, historię Twierdzy Przemyśl, judaika. Muzeum Archidiecezjalne im. św. Józefa Sebastiana Pelczara założone w 1902 r., mieści się w gmachu dawnej szkoły katedralnej. Eksponuje zabytki religijnej sztuki katolickiej, bizantyjsko-ukraińskiej i żydowskiej.
Muzeum Dzwonów i Fajek ulokowano w XVIII-wiecznej wieży zegarowej.

Muzeum Dzwonów i Fajek w Przemyślu, fot. K. Motyka

Sanok – Muzeum Budownictwa Ludowego, największe muzeum na wolnym powietrzu w Polsce
Muzeum Prezentuje głównie kulturę polsko-ukraińskiego pogranicza. Na terenie skansenu zgromadzono ponad 100 obiektów budownictwa drewnianego z okresu XVII-XX w.

Sanok – Muzeum Historyczne – największy zbiór prac Zdzisława Beksińskiego
Muzeum mieści się w dawnym zamku królewskim. Posiada jedną z większych kolekcji sztuki cerkiewnej w Polsce (ok. 1200 eksponatów). Słynie również z największej na świecie (ok. 600 prac) kolekcji dzieł Zdzisława Beksińskiego.

Trzcinica – Skansen Archeologiczny „Karpacka Troja”
Skansen powstał w miejscu stanowisk archeologicznych, gdzie dokonano odkrycia jednego z najstarszych grodzisk w Polsce, zwanego Wałami Królewskimi, którego początki sięgają wczesnej epoki brązu.

Karpacka Troja w Trzcinicy, fot. R. Trzmielewski

Wielopole Skrzyńskie – Muzeum Tadeusza Kantora
Muzeum mieści się w budynku starej plebani, gdzie w 1915 r. urodził się Kantor – reżyser teatralny, malarz, scenograf, jeden z największych twórców awangardy XX w., założyciel Teatru Cricot 2 w Krakowie.

Zyndranowa – Skansen Kultury Łemkowskiej
Głównym obiektem jest zagroda łemkowska (m.in. chyża, koniusznia, kuźnia, mała karczma, wiatrak, chlewik) datowana na koniec XIX w. Wśród eksponatów znajdują się m.in. stroje, przedmioty codziennego użytku, wytwory kultury Łemków, fragmenty żeliwnych krzyży ze zniszczonych cerkwi.

ZABYTKI TECHNIKI

Blizna – niemiecki poligon rakietowy V-1 i V-2 z II wojny światowej

Bóbrka – Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza

Majdan – główna stacja Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, izba muzealna

Przemyśl – Forty Twierdzy

Schrony Linii Mołotowa – pas radzieckich umocnień z lat 1939–1941

Solina – najwyższa w Polsce zapora wodna i kolej linowa nad Soliną

Stępina – Strzyżów – naziemny schron kolejowy i tunel w Górze Żarnowskiej

Szklary – najdłuższy w Polsce tunel wąskotorowej Przeworskiej Kolei Dojazdowej

SANKTUARIA I MIEJSCA KULTU RELIGIJNEGO

Cmolas – Sanktuarium Przemienienia Pańskiego

Dębowiec – polskie La Salette, Sanktuarium Matki Bożej Płaczącej – Pojednawczyni Grzeszników

Dukla i okolice – miejsca związane ze św. Janem z Dukli

Kalwaria Pacławska – zespół klasztorny Franciszkanów z kaplicami kalwaryjski

XVIII-wieczny ołtarz z cudownym obrazem Matki Bożej Kalwaryjskiej, fot. T. Trulka

Krzyże Milenijne – platformy widokowe: Grzywacka Góra, Liwocz, Borki Chechelskie

Leżajsk – zespół klasztorny oo. Bernardynów z unikalnymi organami

Łopienka – „bieszczadzka Częstochowa”

Cerkiew św. Męczennicy Paraskewii w Łopience, fot. T. Trulka

Przeworsk – zespół klasztorny Bożogrobców, Sanktuarium Grobu Bożego

Stara Wieś – barokowy kościół pw. Wniebowzięcia NMP

CERKWIE

Dobra – zespół cerkiewny z dzwonnicą bramną z XVII w.

Gorajec – jedna z najstarszych cerkwi w Polsce z 1586 r.

Górzanka – jedyny w Karpatach płaskorzeźbiony ikonostas z 1752 r.

Rekonstrukcja ikonostasu w Górzance, Wilhelm Dziura

Świątkowa Wielka – cerkiew greckokatolicka pw. św. Michała Archanioła

Posada Rybotycka – cerkiew obronna z XIV w.

Cerkiew obronna pw. św. Onufrego w Posadzie Rybotyckiej, fot. AdobeStock

Ulucz – cenna cerkiew pw. Wniebowstąpienia Pańskiego z 1659 r.

Werchrata – tajemnicze ruiny monasteru – klasztor obrządku wschodniego

KOŚCIOŁY

Gawłuszowice – jeden z największych drewnianych kościołów w Polsce z 1677 r.

Łęki Górne – drewniany kościół z 1484 r. z rokokowym wyposażeniem

Nowosielce – drewniany kościół obronny z 1595 r.

Osiek Jasielski – jeden z najstarszych kościołów drewnianych w Polsce

Zagórz – monumentalne ruiny XVIII w. późnobarokowego kościoła i klasztoru

Ruiny kościoła i klasztoru w Zagórzu, fot. AdobeStock

Zaklików – kościół cmentarny pw. św. Anny z tabliczkami trumiennymi

WIEŻE WIDOKOWE

Z tych miejsc zobaczymy najpiękniejsze panoramy na Podkarpaciu. Wysokie konstrukcje ulokowane są często na szczytach gór i stanowią cel wędrówki lub spaceru. Najwyższa wieża widokowa znajduje się nad Jeziorem Solińskim, na górze Jawor (565 m n.p.m.), a dostać się na nią można koleją gondolową z Soliny. Obiekt mierzy 50 m, a na 42 m znajduje się taras widokowy. Imponujące bieszczadzkie panoramy na stronę polską i ukraińską podziwiać można z wysokiej na 34 m wieży na Jeleniowatym (907 m n.p.m.), nieopodal Mucznego w Bieszczadach. Okazałe są również wieże na wzgórzu Walik, obok grodziska w Brzezowej w Beskidzie Niskim oraz na Holicy koło Ustrzyk Dolnych. Oryginalne platformy widokowe znaleźć można m.in. na Liwoczu (562 m n.p.m.) na Pogórzu Ciężkowickim, w Ropczycach – Krzyż III Tysiąclecia – na Pogórzu Strzyżowskim, czy w Borkach Chechelskich koło Ropczyc.

Wieża widokowa na Jeleniowatym, fot. J. Bis

ZABYTKI TECHNIKI

Blizna – niemiecki poligon rakietowy V-1 i V-2 z II wojny światowej
Podczas II wojny światowej, na przełomie 1943 i 1944 r. istniał w Bliźnie tajny poligon broni odwetowej, będący częścią Truppenübungsplatz Heidelager w Pustkowie. Na wysiedlonych wcześniej terenach, celem zamaskowania eksperymentalnego poligonu, wybudowano atrapę wsi. Montowano i wystrzeliwano tu niemieckie latające pociski V-1 i rakiety V-2, tajną broń Hitlera. Na terenie byłego poligonu utworzono Park Historyczny Blizna.

Bóbrka – Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza
Kopalnię ropy naftowej w Bóbrce – pierwszą taką na świecie – uruchomiono w 1854 r. Do dziś stoi obelisk, ufundowany w 1872 r. przez Ignacego Łukasiewicza, upamiętniający to wydarzenie.

Majdan – główna stacja Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, izba muzealna
W Majdanie k. Cisnej znajduje się główna stacja, pełniącej dziś już tylko funkcje turystyczne, słynnej, wąskotorowej Bieszczadzkiej Kolejki. Przejazdy bieszczadzką ciuchcią organizowane są przez cały rok na dwóch trasach (do Balnicy i Przysłupia).

Przemyśl – Forty Twierdzy
Przemyska twierdza to jeden z największych obiektów architektury obronnej w Europie. Jej budowę rozpoczęto w połowie XIX w., w okresie wojny krymskiej i pogorszenia stosunków między Austrią i Rosją. Głównym celem budowy twierdzy była obrona Bramy Przemyskiej.

Schrony Linii Mołotowa – pas radzieckich umocnień z lat 1939–1941
Radzieckie fortyfikacje z lat 1939-1941, zwane Linią Mołotowa, były szczytowym osiągnięciem architektury obronnej początku II wojny światowej. Linia jest najdłuższym systemem umocnień w Polsce, ciągnącym się przez ok. 1300 km od Bieszczad po miejscowość Połąga na Litwie.

Solina – najwyższa w Polsce zapora wodna i kolej linowa nad Soliną
Zapora nad Zalewem Solińskim to największa budowla hydrotechniczna w Polsce. Ma prawie 82 m wysokości i 664 m długości. Była jedną z najpoważniejszych inwestycji XX w. w Polsce. Dzięki budowie tamy powstał ogromny, sztuczny zbiornik wodny – Jezioro Solińskie. W 2022 r. nad Soliną uruchomiono widokową gondolową kolej linową.

Kolej gondolowa nad zaporą wodną na Jeziorze Solińskim, fot. źródło PKL

Stępina – Strzyżów – naziemny schron kolejowy i tunel w Górze Żarnowskiej
Kompleks Anlage Süd został wzniesiony w latach 1940-41 przez Niemców, wykorzystujących niewolniczą pracę więźniów. W Stępinie-Cieszynie powstał naziemny schron kolejowy (długości prawie 400 m) dla pociągu sztabowego wraz z okolicznymi zabudowaniami pomocniczymi i bunkrami bojowymi służącymi do jego ochrony. W Strzyżowie, nieopodal stacji kolejowej, wydrążono ok. 440 m tunel pod Żarnowską Górą.

Schron w Stępinie, fot. J. Sołek

Szklary – najdłuższy w Polsce tunel wąskotorowej Przeworskiej Kolei Dojazdowej
Kolejka łącząca Przeworsk z Dynowem („Pogórzanin”) powstała w latach 1900-1904. Jej łączna długość to 46 km. Linię wykorzystywano dla potrzeb przeworskiej cukrowni. Na trasie przejazdu kolejki znajduje się tunel w miejscowości Szklary o długości 602 metrów. Jest to jedyny w Polsce tunel kolejki wąskotorowej.

INNE CIEKAWE MIEJSCA I OBIEKTY

Arłamów – PRL-owski ośrodek dla elit

Bezmiechowa – ośrodek szybowcowy

Medynia Głogowska – ośrodek garncarski

Myczkowce – Centrum Kultury Ekumenicznej

Jezioro Tarnobrzeskie – jezioro powstałe w wyrobisku odkrywkowej kopalni

Uherce Mineralne – Bieszczadzkie Drezyny Rowerowe

„Worek Bieszczadzki”– ciekawostki przyrodniczo-historyczne Beniowa, Sianki, Muczne

Wańkowa – najdłuższa tyrolka w Polsce