Podczas wycieczek krajoznawczych, pokonywania tras pieszych, rowerowych czy wodnych, w wielu miejscach spotykamy wieże widokowe. Niekiedy te obiekty są wręcz celem wędrówki. Jakie wieże można spotkać? Czy zawsze są dostępne dla turystów? I skąd się wzięły? W artykule znajdziecie garść informacji i ciekawostek związanych z tymi budowlami.
Początkowo wieże służyły do celów obserwacyjnych i pomagały m.in. w strzeżeniu granic. Specjalnie powstawały na najwyższych wzniesieniach – naturalnych bądź sztucznie usypanych. Najstarsze ślady wież na terenie Polski odnaleźć można w planach grodów np. rekonstrukcji osady Biskupin. Do obserwacji służyły także wieże zamkowe, ratuszowe, kościelne czy latarnie morskie. Później w panoramach można było wyróżnić także wieże ciśnień (jedną z tego typu konstrukcji, udostępnionych do zwiedzania można podziwiać w Gołdapi – zabytek pochodzi z początku XX w.), obserwacyjne przeciwpożarowe, triangulacyjne czy telekomunikacyjne/telewizyjne (na niektórych wieżach telewizyjnych są dostępne platformy/kosze widokowe – np. w Tokio, Toronto, Berlinie). Wiele jest też wież obserwacyjnych na terenach cennych przyrodniczo, przeznaczonych np. do obserwacji ornitologicznych. Takie konstrukcje powstają z wyjątkową dbałością o to, by wkomponowały się teren i nie przeszkadzały zwierzętom. Do zwiedzania udostępniono też niektóre wieże górnicze – np. w Katowickiej Strefie Kultury można podziwiać widoki z nieczynnego szybu Warszawa II. Panoramy podziwiać można także z niektórych skoczni narciarskich – z zakopiańskiej Wielkiej Krokwi czy obiektu im. Adama Małysza w Wiśle-Malince.
Są też „wieże – symbole”. Takimi stały się drewniana wieża radiostacji gliwickiej, paryska wieża Eiffla czy nowojorska Statua Wolności. Różne światowej sławy konstrukcje zostały uwiecznione np. na znaczkach pocztowych, a nawet na banknotach (np. w Kazachstanie).
Architekci pracowali nad projektami wież od wieków. Z pewnością możliwości powiększyły się w XIX w., gdy rozwinięto teorię i metody obliczania płaskich układów statycznych, zwłaszcza ustrojów kratowych, stanowiących podstawę tworzenia widokowych wież i platform. W górach polskich (patrząc na obecne granice) pierwsze wieże widokowe pojawiły się w Sudetach pod koniec XIX w. Przez wzgląd na dostępność budulca, pierwsze konstrukcje stawiano drewniane – wznosiły się one na wysokość ok. 30 m, tak, by sięgać ponad linię okolicznych drzew. Nie były jednak tak trwałe jak wieże kamienne czy betonowe. Obecnie można zaobserwować powstawanie konstrukcji w miejscach historycznie posiadających wieżę, co się wiąże z atrakcyjnością miejsca.
Niektóre z wież są udostępniane do zwiedzania, wiele jest zabytkowych, cały czas powstają też nowe (również niższe – platformy widokowe). Obecnie obiekty budowane są często w ten sposób, by skorzystać z nich mogły osoby starsze, o ograniczonych zdolnościach ruchowych, korzystające z wózków, rodziny z małymi dziećmi. Część budowli udostępnionych jest całorocznie, a niektóre czasowo. Ich konstrukcje są drewniane, kamienne, metalowe bądź powstają przez połączenie różnego budulca. Ważna jest stabilność budowli, czyli struktura nośna, a tym samym bezpieczeństwo użytkowników oraz uwarunkowania kulturowe, historyczne i budowlane regionu.
Powstawanie licznych wież budzi mieszane uczucia wśród społeczeństwa – część osób obiera je za cel swoich wędrówek, a inni uważają, że szpecą krajobraz i są zbędną ingerencją w środowisko naturalne – chociażby przez pracę ciężkiego sprzętu, który jest zazwyczaj konieczny do transportu materiałów i budowy konstrukcji. Mimo tych kontrowersji wieże stały się już codziennością i ważne, żeby obok bezpieczeństwa, pomysłodawcy pamiętali o estetyce i historii danego regionu.
Ciekawostki:
Projekty lokalne
Wiele konstrukcji powstaje w ramach projektów lokalnych, często łączących dany region. Przykładem mogą być drewniane wieże widokowe w Gorcach powstałe w ramach projektu pt. „Enklawa aktywnego wypoczynku w sercu Gorców – szlaki turystyki rowerowej, pieszej i narciarskiej w Gminie Ochotnica Dolna”. Na szczycie każdej konstrukcji umieszczono tablice z opisaną panoramą, co pozwala rozpoznać widoczne szczyty. W każdej znajduje się pamiątkowa pieczątka i informacja o pozostałych wieżach. Wejście na wieże jest bezpłatne.
Wieża na Lubaniu
Kolejny projekt, „Polsko-Czeski Szlak Grzbietowy – Część Wschodnia”, dotyczy Sudetów Wschodnich. Jego celem była budowa lub odbudowa 11 wież widokowych umiejscowionych na szczytach Gór Orlickich, Bystrzyckich i Sowich. Polskie i czeskie stowarzyszenia przygotowały inicjatywę mającą na celu popularyzację tego terenu - dzięki ich wysiłkom możemy wspiąć się na konstrukcje m.in. na Orlicy, Śnieżniku (wieża otwarta 26.09.2022 r.). Wejście na wieże jest bezpłatne.
Wizualizacja wieży na Śnieżniku
Najwyższa wieża widokowa znajduje się w Świeradowie-Zdroju i mierzy 65 m wysokości. Aby dostać się na jej szczyt należy pokonać trasę o długości 850 m, natomiast do zejścia użyć można zjeżdżalni o długości 105 m. Najwyższa część jest oszklona i z niej można podziwiać Góry Izerskie. Przy wieży znajduje się ścieżka edukacyjna.
Najstarsza wieża Bismarcka
Wieże ku czci Ottona von Bismarcka (kanclerza Rzeszy) powstawały w latach 1869–1934. Konstrukcji powstało 270 na całym świecie (w niemieckich społecznościach), a 50 z nich powstało po rozstrzygnięciu konkursu na projekt takiej budowli. Wieże miały być symboliczne, zunifikowane, proste. W Polsce zachowała się jedna konstrukcja zgodna z wytycznymi zwycięzcy konkursu – na Wieżycy w Sobótce, zaś wszystkich zachowanych wież Bismarcka jest 17, najstarsza znajduje się na Jańskiej Górze (otwarta w 1869 r., obecnie opuszczona, popada w ruinę). Jedną z nich jest wieża na Wielkiej Sowie, pełniąca obecnie funkcję wieży widokowej. Mapa Góry Sowie doprowadzi na miejsce :).
Wielka Sowa
Najwyższa wieża kościelna w Polsce – w Licheniu Starym, w bazylice. Mierzy 141,5 m i jest najwyższą wieżą w Polsce, na wysokości 114 m umiejscowiono taras widokowy – wejście płatne.
Najstarsza wieża ciśnień
Wieże ciśnień pozwalały na magazynowanie wody i jej dystrybucję, dzieliły się na komunalne, kolejowe i zakładowe. Obecnie bywają przemienione na atrakcje turystyczne – wieże widokowe (np. we Wrocławiu), ale też muzea, kawiarnie czy hotele. Najstarszy tego typu obiekt na terenie Polski znajduje się we Fromborku. Ceglana, renesansowa wieża, powstała w 1571 r. Frombork znajdziecie na mapie Okolice Elbląga. W Kościanie (woj. wielkopolskie) w odrestaurowanej wieży ciśnień mieści się m.in. obserwatorium astronomiczne.
W Nowym Targu, przy dworcu kolejowym, wieża ciśnień została wyremontowana i umieszczono w niej ekspozycję przedstawiającą historię linii kolejowej Nowy Targ – Sucha Góra. Opisana trasa już nie istnieje, a w jej miejscu powstała ścieżka rowerowa – fragment Szlaku wokół Tatr. Dokładna trasa jest na mapie Wokół Tatr.
Wieża ciśnień w Nowym Targu
Latarnie morskie
Żeby odwiedzić wszystkie polskie latarnie morskie należy pokonać trasę od Krynicy Morskiej do Świnoujścia. Może ona mierzyć, zależnie od wybranych wariantów, nawet 800 km. Niektórzy pokonują ją pieszo, inni rowerem, bądź korzystając z samochodu czy lokalnych środków transportu. Na pewno jest to piękna, malownicza trasa, pokazująca uroki wybrzeża. Prowadząc przez województwa pomorskie i zachodniopomorskie pozwala odkryć parki narodowe, miasta, kurorty i miasteczka. Wędrując „od wieży do wieży" można zaopatrzyć się w specjalną książeczkę, zbierać pieczątki i uzyskać potem odpowiednią odznakę. Niektóre budowle są niedostępne, ale do większości można wejść i bezpiecznie dostać się na jej szczyt by podziwiać widoki (wejścia są płatne, warto sprawdzić też godziny otwarcia obiektów). Latarni jest 17, najwyższa znajduje się w Świnoujściu i mierzy 65 m. Otwarto ją w 1854 r., więc jest też jedną z najstarszych. Obok znajduje się muzeum latarnictwa i ratownictwa morskiego. Początki najstarszej wieży, w Darłowie, sięgają 1715 r. Co ciekawe, nie wszystkie wieże znajdują się przy linii brzegowej – w Czołpinie budowla oddalona jest o 1 km od morza i znajduje się w środku lasu, na południe od wydm. Wędrując po wybrzeżu warto mieć mapy: Wybrzeże Bałtyku oraz Wybrzeże Słowińskie.
Latarnie morskie: Rozewie i Czołpino
Ścieżki w koronach drzew
Kolejna atrakcja przyciągająca turystów, widoczna z daleka i pozwalająca na podziwianie odległych widoków. W Polsce najbardziej znane są ścieżki w Krynicy-Zdroju i Świeradowie-Zdroju, ale powstają kolejne. Na Warmii i Mazurach ponad drzewami można spacerować np. w Kurzętniku.
Spacerując po ścieżce nad Świeradowem, można podziwiać panoramę uzdrowiska z wysokości 62 m, a kładka po której się poruszamy ma 850 m. Koniec trasy kończy się 105 metrową zjeżdżalnią. W Krynicy spacer prowadzi nas niemal 50 m nad ziemią, a na północy trasa poprowadzona jest trzema kładkami ponad trasami narciarskimi ośrodka Kurza Góra.